ڕیکلام
Banner

Banner

Banner

Banner

درێژەی بابەتەکە

گفتوگۆی (ڕووبەری داهێنان) لەگەڵ باران

به‌شی: ئەوان
16 - 01 - 2015

* ئایا ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵناسیی تاچه‌ند بۆچیرۆكنووس پێویسته‌؟ په‌یوه‌ندییه‌ گشتگیرییه‌كانی چیرۆكنووس وكۆمه‌ڵناس كامانه‌ن؟


باران: بۆ وەڵامی ئه‌م پرسیارە ڕەنگه پێویستمان به‌ پێناسێکی هه‌ر یه‌ک له‌ چه‌مکی (کۆمه‌ڵناسیی) و (چیرۆکنووسین) هه‌بێت، که‌ هه‌ر یه‌که‌یان جیاواز له‌ جیهانی ئه‌ویدی له‌ خولگه‌ی خۆیدا تایبه‌تمه‌ندێتی خۆی هه‌یه‌ و هاوته‌ریبیش به‌یه‌کتری هه‌ڵگری مۆرالی ته‌با و ئه‌رکی وێکچوون.

به‌ڵێ کۆمه‌ڵناسیی وه‌ک زانستێک بوارێکی به‌رینه‌ بۆ دیراسه‌کردنی ژیانی مرۆڤایه‌تیی له‌ کۆمه‌ڵدا به‌ شێوه‌یه‌کی ئه‌کادیمی. سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانیی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی نۆزده‌ و دواتر له‌ سه‌ده‌ی بیستدا له‌لایه‌ن ناودارانی وه‌ک (کارل مارکس) و (ئیمیل دورکایم) و (ماکس فیبر)ه‌وه‌ قۆناغی کار بۆکردن و گه‌شه‌سه‌ندنی له‌ ڕووی هه‌مه‌چه‌شن و جیاوازه‌وه‌ ده‌ستی پێکرد. 

لێ، چیرۆک وه‌ک ژانرێکی ئه‌ده‌بیی، ئه‌و خوێندنه‌وه‌یه‌یه‌ که‌ ‌بۆ گوزارشتکردنی هه‌ست و هزر یان بۆ توێکاریی و لێدوانی دیارده‌ و کێشه‌کانی مرۆڤ و کۆمه‌ڵگا له‌‌ فۆرمی تایبه‌تدا ده‌نووسرێته‌وه‌. دیاریشه‌ که‌ کاتێکی دیاریکراومان بۆ سه‌ره‌تاکانی سه‌رهه‌ڵدانی چیرۆک نییه‌ و ده‌کرێ مێژووی چیرۆک پێ به‌پێی مێژووی وجوود و مرۆڤایه‌تیی بگه‌ڕێنینه‌وه‌.

ده‌توانین بڵێین ئیشی کۆمه‌ڵناس و چیرۆکنووس له‌ کۆمه‌ڵگاوه‌ بۆ کۆمه‌ڵگا به مانایه‌ک له‌ ویستی گۆڕین و یارمه‌تییداندا له‌یه‌ک ده‌چن و ده‌شێ ڕووانگه‌ی کۆمه‌ڵناسیی بۆ چیرۆکنووس به‌سوود بێت به‌ڵام وه‌کتر له‌ میکانیزمدا ئه‌وه‌نده‌ جیاوازن وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ بڵێی؛ مامۆستایه‌کی ئینگلیزی فێری زمانت بکات، یان بۆ فێربوونی زمان له‌گه‌ڵ ئینگلیزێکدا بژیت! چیرۆکنووس زیاتر پێویستی به‌ چوونه‌ ناو کرۆکی ژیان و هه‌ستکردنه‌ به‌و کۆمه‌ڵگایه‌ی که‌ ده‌یه‌وێت له‌باره‌یه‌وه‌ بنووسێت، چونکه‌ تا له‌گه‌ڵ کاراکته‌ره‌کان به‌یه‌ک نه‌بێت، ناتوانێت هیچ جۆره‌ هاریکارییه‌ک به‌ چیرۆک پێشکه‌ش بکات. ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا بۆ کۆمه‌ڵناس، پتر تێگه‌یشتنی کۆمه‌ڵگا گرنگه‌، تاکوو بتوانێت وه‌ک ته‌ره‌فێکی تر له‌سه‌ر ئه‌ساسێکی زانستیی گۆڕانکاریی بکات. 

* ئایا چیرۆكنووس بۆئه‌وه‌ی به ‌ته‌واوه‌تی بچێته‌ نێو ناخی كه‌سایه‌تییه‌كان و بنیاتی چیرۆكه‌كه‌ی تۆكمه‌ بێت، ده‌بێت سه‌ره‌تا له‌ چییه‌وه‌ ده‌ست پێبكات و خاڵه‌ كۆمه‌ككاره‌كانی كامانه‌ن؟


باران: هه‌مان ئه‌و خاڵه‌ گرنگه‌ی که‌ له‌ پرسیاری پێشوودا ئاماژه‌م پێدا. چیرۆکنووس له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تا کۆتایی ده‌بێت هه‌ست به‌ که‌سایه‌تییه‌کان بکات تا بتوانێت له‌ ناخی ئه‌وانه‌‌وه‌ قسه‌ بکات، پێویسته‌ له‌سه‌ر ئه‌و دیاردانه‌ بنووسێت‌ که‌ بۆ خۆی بزوێنه‌ر بوون‌، ناسین و نزیکبوونه‌وه‌ی زۆر له‌ کاراکته‌ره‌کان گرنگه‌. پاشانیش گرنگییدان به‌ چییه‌تی و به‌کارهێنانی ته‌کنیکی شیاو به‌ بابه‌ته‌که‌. هه‌ڵبه‌ت هونه‌ری نووسینی چیرۆکیش وەکوو‌ هونه‌ری نوواندنه که چۆن ئه‌گه‌ر ئه‌کته‌رێک روحی که‌سایه‌تییه‌ک نه‌کاته‌ به‌ری و به‌ قووڵیی ڕۆڵه‌که‌ی به‌رجه‌سته‌ نه‌کات، ناتوانێت نمایشێک ئه‌نجام بدات که‌ بینه‌ر باوه‌ڕی پێبکات. ئاواش ئه‌گه‌ر چیرۆکنووس له‌ نووسینه‌وه‌ی ئه‌واندا، به‌ ئاوێته‌بوون و ڕۆچوونی به ‌ناخی کاراکته‌ره‌کاندا خۆی له‌بیر نه‌کات، ناتوانێت چیرۆکی کاریگه‌ر و باوه‌ڕپێکراو بنووسێت.

* چۆن ده‌توانین رۆمانێك بكه‌ینه‌ رۆمانێكی نه‌مر و جیهانی، یاخود تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی رۆمانه‌ جیهانییه‌كان كامانه‌ن؟ رۆماننووسانی كورد له‌م روانگه‌وه‌ له‌كوێی نووسیندان؟

باران: به‌جیهانییبوونی هه‌ر شتێک مانای به‌ دنیا گه‌یشتنی و گه‌یشتنی دنیایه‌ به‌و شته‌. بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆمانێک بگاته‌ جیهان، پێویسته‌ جیهان له‌ ڕۆمانه‌که‌دا بێت! لێره‌دا بۆ ڕوونکردنه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌که‌م نامه‌وێت ناوی ڕۆمانه‌ جیهانییه‌کان ڕیز بکه‌م به‌ڵام ئه‌گه‌ر وه‌ک نموونه‌ کاره‌کانی (پاولۆ کۆیلۆ) بهێنینه‌وه‌ یادی خۆمان، ده‌بینین مرۆڤ له‌ سه‌رانسه‌ری جیهانه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌ک له شێوەکان خۆی له‌ کاراکته‌ری ڕۆمانه‌کانی (کۆیلۆ)دا ده‌بینێته‌وه‌ یاخود دەتوانێت پێی کاریگه‌ر بێت. که‌واته‌ گشتگیریی بیر و هه‌ست، به واتای نزیکیی روحی ئازار و خه‌م و خۆشی و خه‌ونی مرۆڤه‌کان، سه‌لیقه‌ی داڕشتن و وتنی جیاواز، هه‌روه‌ها به‌کارهێنانی شێوازێک له‌ زمان که‌ بۆ وه‌رگێڕان بشێت و کارەکان وەربگێڕدرێنه سه‌ر زمانه جیهانییه‌کان. به بۆچوونی من ئه‌مانه‌ هه‌مووی ده‌کرێت له‌و خاڵانه‌ بن که‌ بۆ به‌جیهانییبوونی رۆمان گرنگ بن.

سه‌باره‌ت به‌ رۆماننووسانی کورد، هه‌وڵی جوان دراوه‌ و چاوه‌ڕێی کاری جوانتریان لێ ده‌که‌ین، من ته‌نها هیوای گه‌یشتنیان بۆ ده‌خوازم!

* ئایا ئه‌ده‌بی مۆدێرن و پۆست مۆدێرن تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی تاچه‌ند كاریگه‌ریی به‌سه‌ر چیرۆكی كوردیدا دروست كردووه‌؟ یاخود چیرۆكی كوردی چۆن خۆی ئاویته‌ی ئه‌ده‌بی پۆست مۆدێرن كردووه‌، كه‌ده‌زانین به‌شێك له‌چیرۆكی كوردی پشتی به ‌گێرانه‌وه ‌به‌ستووه‌؟

باران: له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که‌ پێناسه‌یه‌کی ڕوون بۆ مۆدێرنه‌ و پۆستمۆدێرنه‌ نییه‌ و لێکدانه‌وه‌ی جیاواز له‌سه‌ریان زۆره‌، ده‌کرێت بڵێین مۆدێرنه‌ قۆناغی پێشکه‌وتنی هه‌مه‌لایه‌نه‌یه‌ و پۆستمۆدێرنه‌ دروستبوونی ڕه‌وتی جۆراوجۆره‌ له‌ جودا وه‌ستانیدا به‌رامبه‌ر به‌ مۆدێرنه‌. به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ده‌ب ته‌وژمی پۆستمۆدێرنیزم له‌ به‌رامبه‌ر بیری مۆدێرنیزمدا هاتۆته‌ ئاراوە‌. ئه‌گه‌ر بڵێین ژانری چیرۆک له‌ سه‌‌روەختی مۆدێرنیزمدا به دە‌نگی تاک گێڕانه‌وەی ڕۆژ بێت. له‌گه‌ڵ پۆستمۆدێرنیزمدا بۆ نووسینه‌وەی ڕۆژ، کار بۆ پێش رۆژکه‌وتن و کراوەیی دەق زیاتر کراوە. هه‌ڵبه‌ته چیرۆکی کوردیی خاڵیی نه‌بووە له کاریگه‌ریی و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م بیرانه و جیا له گێڕانه‌وەی سادە و تۆمارکردن، هه‌وڵی داڕێژان و وتنی جیاواز دراوە، که دەتوانیین ئه‌مه به ڕەنگدانه‌وەی هزری پۆست مۆدێرنیزمیی دابنێین. وە من له‌گه‌ڵ ئه‌وەشدا که له‌گه‌ڵ چیرۆکی نوێ و پۆست مۆدێرنیزمییدا ته‌بام و رام لێیه، له جێگای تریشدا وتوومه که گێڕانه‌وە ئه‌فسوونێکه چیرۆک ناتوانێت ته‌واو ده‌ستبه‌رداری بێت.

* ئایا بۆ كردنه‌وه‌ی كۆده‌ نهێنیه‌كانی نووسینی هه‌ر نووسه‌رێك چی ده‌بێته‌ ده‌ستپێكی كۆمه‌ككاریمان؟ لێره‌دا وه‌گڕخستنی ره‌مز، چۆن له‌نێو پرۆسه‌ی نووسیندا ده‌كه‌ویته‌وه‌؟ 

باران: پێموایه خوێنه‌ری راسته‌قینه دەتوانێت بگاته ئه‌و نهێنییانه‌ی که نووسه‌ر مه‌به‌ستی بووە بگه‌نه خوێنه‌ر. وەک چۆن گه‌یشتن به قووڵایی دەریا مه‌له‌وانیی باشی دەوێت، به هه‌مان شێوەش گه‌یشتنه کرۆکی نووسین و درککردنی نهێنییه‌کانیی، مه‌عریفه‌ی خوێندنه‌وەی پێویسته. وەکتر کۆمه‌ڵێک کۆد هه‌ر به نهێنیی ده‌مێنێته‌وە، ئه‌مه که دەشێت خه‌سڵه‌تی نووسین و مه‌به‌ستی نووسه‌ر بێت، له‌لای خوێنه‌ری جیاوازه‌وە تێگه‌یشتن و خوێندنه‌وەی جیاوازی بۆ دەکرێت.
هه‌رچی هێمایه به زۆر شێوە له نووسیندا به‌کاردەهێنرێت، مه‌رج نییه هه‌میشه کۆدێکی نهێنی بێت، هه‌ندێک جار مانای سیمبوله‌کان ئاشکران و به‌ها و قودسییه‌تی خۆیان ده‌بێت. یانیش به پێچه‌وانه‌وە گوزارشته دزێوەکان به رەمز دەکرێت. جاریش هه‌یه به‌ڵێ هێما له نووسیندا دەبێته ماسکی ئه‌و دەموچاوانه‌ی که ته‌نها نووسه‌ر ڕووە ڕاستییه‌کانیان دەبینێت و خوێنه‌ری هۆشمه‌ند هه‌ستیان پێدەکات.

* زۆربه‌ی رۆماننووسه‌كان ده‌گه‌رێنه‌وه‌ بۆ یاده‌وه‌رییه‌كانی سه‌رده‌می منداڵی خۆیان، به‌و واتایه‌ی كه‌وا یاداشته‌كانی خۆیان ده‌نووسنه‌وه‌، ئاخۆ جه‌نابت تا چه‌ند هه‌وڵی ئه‌وه‌تان داوه‌؟ یاخود ئه‌مه‌ تا چ ئه‌ندازه‌یه‌ك له‌به‌رهه‌مه‌كانتدا ره‌نگی داوه‌ته‌وه‌؟


باران: منداڵیی کاریگه‌ریی له‌سه‌ر هه‌موومان زۆرە، به واتایه‌ک منداڵیی زۆرێک له گه‌ورەیی دروستدەکات. سه‌باره‌ت به‌وه‌ی که له‌لای نووسه‌ران و هونه‌رمه‌ندان ڕەنگدانه‌وەی منداڵیی زیاتر به‌رچاو بێت، دەبێت بگه‌ڕێته‌وه بۆ ئه‌وەی ئه‌وان زیاتر له یادەوەرییدان، هه‌ستیارتر به قۆناغه‌کانی ته‌مه‌ندا تێدەپه‌ڕن و باشتر دەتوانن دەمه‌ کاریگه‌رەکان بپارێزن و گوزارشتی لێبکه‌ن. 

منداڵیی خۆم که‌م تا زۆر له نووسینه‌کانمدا ئامادەیی هه‌بووە به‌ڵام ئه‌و ئامادەبوونه ناچێته چوارچێوەی یاداشته‌وە، له‌به‌ر ئه‌وەی من دەقاودەق یان وەک خۆی منداڵیی خۆمم نه‌نووسیوەته‌وە، به‌ڵکوو به‌ کاریگه‌ریی منداڵیی خۆمه‌وە تێکه‌ڵ به خه‌یاڵ و فه‌نتازیا له ژینگه‌ی چیرۆکه‌که‌دا منداڵێکی تر و منداڵییه‌کی تر دروست بووە.

* نووسه‌رگه‌لێک له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ دەقى ئه‌ده‌بييات "ورووژاندنى گومان و پرسياركردنى ئه‌زه‌لييه‌" به‌هۆى گه‌رانى نووسه‌ره‌وه‌، به‌ راى تۆ ئه‌گه‌ر ئه‌ده‌ب "به‌تايبةت شيعر" ده‌رهاویشته‌ و گه‌ران به‌دواى پرسيار و خولقاندنى گومان بێت، چ وه‌لامه‌كه‌يه‌تی؟


باران: ببه‌خشه نامه‌وێت له‌سه‌ر "شیعر" قسه بکه‌م، پێموانییه ئیشی من بێت! به‌ڵام به رای من به شێوەیه‌کی گشتیی جیهانی ئه‌دەب فرەرەهه‌ندە و جێگای زیاتر له خوڵقاندنی گومان و پرسیاری ئه‌زه‌لیی و هه‌نووکه‌ییی و خه‌یاڵییشی تێدا دەبێته‌وە. واته ئه‌دەب کایه‌یه‌کی کۆنکرێت نییه، به مانایه‌ک گه‌ڕان و دۆزینه‌وەیه، گومان و دڵنیاییه، پرسیار و وەڵامه، گریان و پێکه‌نینه، هه‌ڵچوون و ئارامبوونه‌وە و هه‌ر کردار و کاردانه‌وەیه‌که که نووسه‌ر له دنیای تایبه‌تدا چێیده‌کات.

سازدانی: هەورین نەجات 
2010  







ئه‌م په‌ڕه‌یه‌ 1927 جار خوێندراوه‌ته‌وه‌
وته‌
پێویستمان بە دیالۆگی زیاترە، نەوەک مۆنۆلۆگی زیاتر.

/ستێفان گوننارسسۆن

ڤیدیۆ

خەڵکی کوێی کوردستانیت؟




ڕیکلام
Banner